İş kazası tazminat davası, hem işçinin hem de işverenin sorumluluklarını kapsayan hukuki bir süreçtir; bu nedenle, öncelikle iş kazasının ne olduğu ve konunun hukuki boyutlarının iyi anlaşılması gerekir.
1- İş Kazası Nedir?
İş kazası, işçinin, işçi işveren ilişkisine dayalı olarak işveren adına yapmış olduğu işin ifası sırasında dış bir sebep nedeniyle aniden meydana gelen bir olay sonucu uğramış olduğu kazadır. Kaza sonucu işçinin ölümü veya vücut bütünlüğünün zarara uğramış olması gerekmektedir. Vücut bütünlüğü, kişinin ruhsal sağlığını da kapsamaktadır, bu nedenle işçinin kaza sonucu ruhen engelli hale gelmesi de iş kazası tanımına girmektedir.
2- İş Kazasının Unsurları
Meydana gelen bir kazanın iş kazası sayılabilmesi için belirli unsurların varlığı gerekmektedir. Bu unsurlar, işçi ve işveren ilişkisinin bulunması, işin ifası sırasında bir kazanın meydana gelmesi, işçinin bedensel veya ruhsal bütünlüğünde bir zararın meydana gelmesi, kaza ile zarar arasında nedensellik bağının bulunması, kazanın işçinin dışında dışsal bir nedenden kaynaklanması şeklindedir.
3- İş Kazası Sayılan Haller Nelerdir?
Meydana gelen bir kazanın iş kazası sayılabilmesi için o kazanın belli durumlarda meydana gelmiş olması gerekmektedir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile hangi hallerin iş kazası olduğu düzenlenmiştir. Kanunun 13. Maddesindeki düzenlemeye göre,
- Sigortalının İşyerinde Bulunduğu Sırada Gerçekleşen Kazalar: Kanun, işyerinde meydana gelen her türlü olayı iş kazası olarak kabul eder. İşyeri kavramı sadece fiziksel çalışma alanını değil, işin yürütülmesiyle bağlantılı alanları da kapsar. Örneğin, bir çalışan işyerinde yürürken kayıp düşerse bu durum iş kazası olarak nitelendirilir.
- Sigortalının İşveren Tarafından Görevlendirilmesi Halinde Yaşanan Kazalar: Bir sigortalının, işverenin verdiği görev doğrultusunda işyeri dışına gönderildiği sırada başına gelen kazalar iş kazası sayılır. Burada önemli olan, çalışanın bu görevlendirme kapsamında hareket ediyor olmasıdır. Örneğin, işveren tarafından malzeme teslimatı için gönderilen bir çalışanın trafik kazası geçirmesi iş kazasıdır.
- Kadın Çalışanın Süt İzni Süresinde Uğradığı Kazalar: Kadın sigortalının, kanunen tanınmış süt izni süresi içinde meydana gelen kazalar da iş kazası olarak değerlendirilmektedir. Bu durum, annenin bu sürede işverenin denetimi altında olması gerçeğine dayanmaktadır.
- İşveren Tarafından Sağlanan Diğer Çalışma Bağlantılı Faaliyetler Esnasında Oluşan Kazalar: İşverenin talimatıyla gerçekleştirilen ya da işin doğrudan yürütümüne bağlı olan herhangi bir faaliyette sigortalının başına gelen kazalar da iş kazasıdır. Örneğin, bir iş toplantısı ya da eğitim sırasında meydana gelen bir kaza bu kapsamda değerlendirilebilir.
- İşyeri Tarafından Sağlanan Araçla Gidiş ve Dönüş Sırasında Meydana Gelen Kazalar: Sigortalının işin yapıldığı yere işverenin sağladığı bir araçla giderken veya dönerken kaza geçirmesi, iş kazası kapsamına girer. Ancak bu durum, işveren tarafından sağlanan taşıma aracını kullanma şartına bağlıdır.
4- İş Kazası Tespit Davası
İş kazası tespit davası, işçinin, iş sözleşmesine bağlı işin ifası sırasında yaşadığı ve bedenen ve/veya ruhen zarar gördüğü olayın iş kazası olup olmadığının tespitini amaçlayan bir davadır. Tespit davaları Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 106. Maddesi ile düzenlenmiştir.
Kanun, tespit davası yoluyla, mahkemeden, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi talep edilir, şeklindeki hükümle tespit davasının amacını açıklamıştır. Buna göre iş kazası tespit davasının amacı yaşanan kazanın iş kazası olup olmadığına yönelik belirsizliğin ortadan kaldırılması ve iş kazası olup olmadığının tespit edilmesidir.
İş kazası tespit davası genellikle işveren veya işçi tarafından, yaşanan kazanın Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilmediği veya kurum tarafından kazanın iş kazası olarak değerlendirilmediği durumlarda açılır. Bu gibi durumlarda işçi, İş kazası tazminat davası açmadan önce iş kazasının tespiti davası açmalıdır.
Mahkemece verilecek tespit kararının kesinleşmesi ile birlikte işçi tazminat davası açabilecektir. İşçi tarafından tazminat davası açılmış ancak yaşanan olayın iş kazası olduğuna dair Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından henüz bir tespit yapılmamış ise bu durum mahkeme tarafından tazminat davası için bekletici mesele yapılacak ve kurumun yapacağı değerlendirmenin sonucu beklenecektir.
İş kazası tespit davası, işçi ve işveren ile Sosyal Güvenlik Kurumu arasında görülen bir davadır. İşçi hasım olarak işveren ve kurumu aynı anda göstermelidir.
5- İş Kazası Bildirimi
Yaşanan kazanın Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilmesi, iş kazasına dair bir diğer önemli husustur. İş kazası bildirimi ile kurum kazanın iş kazası olup olmadığına dair gerekli tespiti yapacaktır. İş kazasının bildirimi işveren tarafından derhal kolluk kuvvetlerine ve kazanın yaşandığı tarihten itibaren en geç üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na yapılmalıdır.
Bununla birlikte iş kazası, işveren tarafından yürütülmekte bulunan bir iş nedeniyle işçinin kendi adına ve hesabına bağımsız çalıştığı bir işin ifası sırasında meydana gelmişse, iş kazası bildirimi işçi tarafından yapılmalıdır. İş kazası sonucunda ortaya çıkan rahatsızlıklar nedeniyle bildirimin yapılamadığı durumlarda, işçi en geç bir ay içinde kazayı bildirmelidir. Rahatsızlık sona erdikten sonra, bildirim yapmaya engel bir durum kalmamışsa, işçi bu bildirimi izleyen üç iş günü içinde gerçekleştirmekle yükümlüdür.
İş kazasının bildirimi için hazırlanacak tutanakta kazanın tarihi ve saati ile kaza yeri, kazaya uğrayan kişinin bilgileri, kazanın sebebi ve tanımı ile sonuçları yer almalıdır. Bildirim fiziki olarak yapılabileceği gibi e-devlet aracılığı veya Sosyal Güvenlik Kurumu’na ait web sitesi aracılığı ile de yapılabilir.
6- İş Kazası Tazminat Davası
6-1 Maddi Tazminat
Maddi tazminat, yaşanan olay nedeniyle kişinin uğramış olduğu zararın giderilmesini amaçlayan bir tazminat türüdür. Bu yönüyle maddi tazminat hukukumuzda bir zenginleşme aracı değildir. İş kazası nedeniyle istenebilecek maddi tazminatlar şunlardır:
6-1-1 Geçici iş göremezlik tazminatı
İş kazası nedeniyle işçinin geçici olarak çalışamamasından doğan zararın giderilmesini amaçlayan bir tazminattır. Bu iş kazası tazminatı işçinin fiilen çalışamadığı süreyi kapsar.
6-1-2 Sürekli iş göremezlik tazminatı
İş kazası nedeniyle yaralanan işçinin, bedensel güç kaybına uğraması nedeniyle talep etme hakkına sahip olduğu bir İş kazası tazminatıdır. İşçinin kaza sonrası fiilen çalışmaya başladığı süreden itibaren çalışabileceği muhtemel süreyi kapsar.
6-1-3 Sağlık giderleri
İşçinin yaralanması nedeniyle tedavi bakım ve diğer sağlık giderleridir.
6-1-4 Destekten yoksun kalma tazminatı
İş kazası sonucu işçinin ölmesi halinde işçinin maddi desteğinden yoksun kalan anne baba ve çocukları ile eşinin talep edebileceği bir tazminattır.
6-2 Manevi Tazminat
Zarar verici olay nedeniyle kişinin ruhsal olarak duymuş olduğu elem ıstırap ve acının hafifletilmesini amaçlayan bir tazminattır. Manevi tazminat talebinde yaralanan işçi eğer işçi iş kazası sonucu hayatını kaybetmişse işçinin yakınları bulunabilir.
7- Yaralanmalı İş Kazası Tazminat
Yaralanmalı iş kazası sonucu işçi bedensel bir zarara uğramıştır. Yaralanan işçi yukarıda da ifade edildiği gibi fiili olarak çalışamadığı süre ile süreklilik arz eden bedensel işgücü kaybı ve tedavisi için yapılan sağlık giderlerini maddi tazminat olarak talep edebilir. İşçinin yaralanma nedeniyle ayrıca manevi tazminat talep etme hakkı bulunmaktadır.
8- Ölümlü İş Kazası Tazminat
İş kazası sonucunda hayatını kaybeden işçinin yakınları tazminatı talebinde bulunabilir. İş kazası tazminat talebinde bulunabilecek işçinin yakınları, anne baba eş ve çocuklardır. İşçinin hayatını kaybetmesi nedeniyle istenecek en önemli tazminat, destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminattır.
9- İş Kazasında İşverenin Sorumluluğu
İş kazalarında işverenin sorumluluğunun kusur sorumluluğu mu kusursuz sorumluluk mu olduğu konusu tartışmalıdır. Kusur sorumluluğunda işverenin meydana gelen iş kazasından sorumlu tutulabilmesi için kazaya yol açan nedenlerle ilgili kasti ya da ihmali bir davranışının bulunması şarttır. Kusursuz sorumlulukta ise işveren meydana gelen kazayla ilgili hiçbir kusuru bulunmasa dahi sorumludur. Yargıtay’ın bu konuda ki süregelen içtihatları farklılık göstermiştir. Ancak son yıllarda Yargıtay içtihatlarına bakıldığında işverenin, meydana gelen iş kazasından objektif kusur sorumluluğu ilkesine göre sorumlu tutulabileceği görüşünde olduğu anlaşılmaktadır.
Objektif kusur sorumluluğu, iş kazasının meydana gelmesine yol açan nedenlerin araştırıldığı ve gerekli önlemlerin alınıp alınmadığının objektif şekilde tespit edilmesine dayanan bir sorumluluk halidir. Objektif kusur sorumluluğu ilkesi ile iş kazasının meydana gelmesinde işçi ve işverenin kusur durumu belirlenmekte ve İş kazası tazminat miktarı da söz konusu kusur durumuna göre hesaplanmaktadır.
Kazanın meydana gelmemesi için gerekli tüm önleyici tedbirlerin alınıp alınmadığının belirlenememesi halinde ise işveren sorumlu olacaktır. Bununla birlikte diğer önemli husus kazanın, gerekli tüm önlemler alınsaydı dahi meydana gelmesinin kaçınılmaz olduğu durumlarda ne olacağıdır. Yargıtay, iş kazasının meydana gelmesinin kaçınılmaz olduğu yani gerekli tüm önlemler alınmış olsaydı dahi kazanın meydana geleceğinin kuşkusuz olduğu durumlarda zararın işçi ve işveren arasında paylaştırılması gerektiğini belirtmektedir.
10- İş Kazası Tazminat Davasında Zamanaşımı
İş kazası tazminat davasında zamanaşımı süresi, iş kazasının meydana geldiği tarihten itibaren on yıldır. On yıllık sürenin geçmesi ile iş kazası tazminat hakkı zamanaşımına uğrayacaktır. Burada önemli bir hususu da belirtmek gerekir: İş kazası nedeniyle ayrıca bir ceza davası açılması halinde, açılan ceza davasının zamanaşımı süresi de daha fazla ise, bu gibi durumlarda ceza davasının zamanaşımı süresi esas olarak alınacaktır.
11- Yetkili ve Görevli Mahkeme
İş kazası tazminat davalarında görevli mahkeme İş Mahkemeleridir. Yetkili iş mahkemesi ise davalı işverenin yerleşim yeri adresi, iş kazasının meydana geldiği yer veya işçinin yerleşim yerindeki mahkemelerden birisidir.
Av. Ramazan Bayram